Vrouwen binnen de Islaam Deel XI, SCHEIDING Vrouwen binnen de Islaam versus Vrouwen binnen de Judaeo- Christelijke Traditie. De Mythe en de Realiteit Door: Sherif Abdel Azim, Ph.D. Queens University, Kingston, Ontario, Canada Deel XI

De drie religies hebben opmerkelijke verschillen in hun standpunten met betrekking tot (het) scheiden. Het Christendom verafschuwd scheiden in zijn geheel. Het Nieuwe Testament bepleit ondubbelzinnig de onoplosbaarheid van het huwelijk. Het wordt toegeschreven aan Jezus dat hij gezegd zou hebben, “En ik zeg jullie: ieder die zijn vrouw verstoot (van haar scheidt), drijft haar tot overspel – tenzij er sprake was van een ongeoorloofde verbintenis; en ook wie trouwt met een verstoten (gescheiden) vrouw, pleegt overspel.” (Mattheüs 5:32). Dit starre ideaal is, zonder twijfel, onrealistisch. Het getuigt van een staat van morele perfectie dat de maatschappij nooit heeft bereikt. Wanneer een getrouwd stel zich realiseert dat hun huwelijks leven niet hersteld kan worden, zal een verbod op scheiding hen geen goed doen. Het dwingen van koppels (die het niet met mekaar kunnen vinden) om samen te blijven tegen hun wil is niet effectief noch redelijk. Geen wonder dat de gehele Christelijke maatschappij is verplicht om scheidingen te sanctioneren.

Anderzijds staat het Jodendom scheiden toe, zelfs zonder enige oorzaak. Het Oude Testament geeft de man het recht om te scheiden van zijn vrouw, zelfs wanneer hij haar gewoon niet leuk vindt:

“Het volgende kan zich voordoen: Iemand heeft een vrouw getrouwd, maar om een of andere reden is hij ontevreden over haar. Hij schrijft een scheidingsbrief, die hij bij haar vertrek aan haar meegeeft. Ze gaat bij hem weg en wordt de vrouw van een ander. Maar dan krijgt die tweede man een afkeer van haar, en ook hij schrijft een scheidingsbrief en geeft haar die bij haar vertrek mee; of de man die als tweede met haar is getrouwd, komt te overlijden. In zo’n geval mag de eerste man, die van haar gescheiden is, haar niet opnieuw tot vrouw nemen, nu zij voor hem onrein geworden is.”

(Deut. 24:1-4).
De bovenstaande verzen hebben aanzienlijk wat debatten opgeleverd tussen Joodse geleerden door hun meningsverschillen over de interpretatie van de woorden ‘ontevreden’, ‘afkeer’ en ‘onaangenaam’, welke genoemd zijn in de verzen. De Talmoed geeft de verschillende meningen weer:

“De School van Shammai stelde dat een man niet van zijn echtgenote zou moeten scheiden, tenzij hij haar schuldig heeft bevonden aan seksueel wangedrag, terwijl de School van Hillel zegt dat hij van haar mag scheiden, zelfs wanneer zij een schotel voor hem verpest heeft. Rabbijn Akiba zegt dat hij zelfs van haar mag scheiden wanneer hij enkel een andere vrouw vindt, die mooier is dan zij.” (Gittin 90a-b).

Het Nieuwe Testament volgt het Shammaitaanse standpunt, terwijl de Joodse wet de standpunten van de Hillelites en R. Akiba volgt. 33 Sinds de zienswijze van de Hillelites de overhand kreeg, werd het een blijvende traditie van de Joodse wet om de man de vrijheid te geven te scheiden zonder dat daar een reden voor is. Het Oude Testament geeft de man niet enkel het recht om te scheiden van zijn “onaangename” vrouw, het beschouwt het scheiden van een “slechte vrouw” zelfs als een verplichting:

“Een slechte vrouw brengt vernedering, een treurig gezicht en pijn in het hart. Wie haar man ongelukkig maakt, bezorgt hem slappe handen en knikkende knieën. Bij een vrouw is de zonde begonnen, door haar moeten wij allen sterven. Laat water niet de vrij loop, laat een kwaadaardige vrouw niet vrijuit spreken. Als ze je niet gehoorzaamt, ban haar dan uit je leven.” (Ecclesiasticus 25:23-26).

De Talmud heeft verschillende specifieke handelingen van vrouwen vastgelegd, welke hun mannen verplicht om van hen te scheiden: “Wanneer zij eet op straat, wanneer zij begerig drinkt op straat, wanneer zij zoogt op straat, in iedere zaak zegt Rabbijn Meir dat zij haar echtgenoot dient te verlaten.”

(Git. 89a).

De Talmud heeft het ook verplicht gesteld, om een onvruchtbare vrouw te scheiden (een vrouw die geen kinderen heeft gebaard in een periode van tien jaar): “Onze Rabbijnen onderwezen: Wanneer een man een echtgenote neemt en hij leeft tien jaar met haar maar zij baart geen kind, hij zal van haar scheiden.” (Yeb. 64a).

Vrouwen kunnen, aan de andere kant, geen scheiding starten binnen de Joodse wet. Wel kan een Joodse vrouw het recht op scheiding bij een Joods Hof eisen, onder de voorwaarde dat er een goede reden is. Er zijn echter weinig gegronde redenen vastgelegd, die kunnen leiden tot een toezegging aan de vrouw om te scheiden. Deze redenen bevatten de volgende: een man met een fysieke beperking of een huidaandoening, een echtgenoot die zijn echtelijke verplichtingen niet nakomt, etc. Het Hof zou de eis van de vrouw om te scheiding kunnen steunen, maar het kan het huwelijk niet ontbinden. Slechts de echtgenoot kan het huwelijk ontbinden door zijn vrouw een scheidingsbrief te geven. Het Hof zou hem kunnen geselen, een boete geven, gevangen nemen, en excommuniceren als middel om de man te dwingen om de (noodzakelijke) scheidingsbrief aan zijn vrouw te geven. Wanneer de man echter koppig blijft, kan hij weigeren om zijn vrouw een scheiding te verlenen en kan hij haar voor onbepaalde tijd aan hem gebonden houden. Erger nog, hij kan haar verlaten zonder haar scheiding te verlenen en kan hij haar ongetrouwd en ongescheiden achterlaten. Hij kan een andere vrouw huwen of zelfs leven in een huwelijksband met iedere ongetrouwde vrouw en kinderen van haar krijgen (deze kinderen worden door de Joodse wet als wettig beschouwd).

De verlaten vrouw kan daarentegen geen andere man huwen, aangezien zij volgens de wet nog getrouwd is, en kan zij dus niet met een andere man leven, omdat ze dan wordt gezien als overspelige en haar kinderen uit deze verhouding zullen dan tien generaties lang als buitenechtelijk worden beschouwd. Een vrouw in een dergelijke positie wordt een agunah (geketende vrouw) genoemd.34 In het huidige Verenigde Staten zijn er ongeveer 1000 tot 1500 Joodse vrouwen die agunot zijn (meervoud van agunah), terwijl dit aantal in Israël zelfs rond de 16000 zou kunnen liggen. De mannen zouden hun geketende vrouwen voor duizenden dollars kunnen afpersen in ruil voor een Joodse echtscheiding. 35

De Islaam bewandelt met betrekking tot de scheiding de middenweg tussen het Christendom en het Jodendom. Het huwelijk is binnen de Islaam een heilige verbintenis, wat niet zou moeten worden verbroken, behalve wanneer er een dringende reden bestaat. Het echtpaar wordt opgedragen eerst alle mogelijke oplossingen na te gaan wanneer hun huwelijk in gevaar is.

Men zou de toevlucht niet moeten zoeken tot de scheiding, behalve wanneer er geen andere uitweg meer bestaat. In een notendop: de Islaam erkent de scheiding, maar raadt het beslist af (ontmoedigt het). Laten we ons allereerst concentreren op de erkenning. De Islaam erkent het recht voor beide partners om hun huwelijkse verhouding te beëindigen. De Islaam geeft de echtgenoot het recht op Talaq (scheiding). Voorts verleent de Islaam, in tegenstelling tot het Jodendom, de vrouw het recht om het huwelijk te ontbinden door wat bekend staat als Khula’. 36 Als de echtgenoot het huwelijk ontbindt door van zijn vrouw te scheiden, kan hij niets van de bruidsschat die hij aan haar heeft gegeven terugvragen. De Quran verbiedt de scheidende echtgenoot nadrukkelijk het terugnemen van de bruidschat, hoe waardevol deze geschenken ook mogen zijn:

“En als jullie een vrouw in de plaats van een andere (vrouw) willen nemen, terwijl jullie één van hen een schat gegeven hadden, neemt daar niets van terug: zouden jullie het door laster en duidelijke zonde terugnemen?” (Quran 4:20).

Als de vrouw ervoor kiest om het huwelijk te beëindigen, dan mag zij de bruidsschat aan haar echtgenoot teruggeven. Het teruggeven van de bruidsschat is in dit geval een eerlijke compensatie voor de echtgenoot die zijn vrouw probeert te houden, terwijl de vrouw ervoor kiest om hem te verlaten.

De Quran heeft de Moslimmannen geïnstrueerd om de giften die ze hebben gegeven aan hun vrouwen niet terug te vragen, met uitzondering van de situatie waarin de vrouw er voor kiest om te scheiden:

“En het is jullie niet toegestaan om iets terug te nemen van wat jullie hen (de vrouwen) gegeven hebben, behalve wanneer beide vrezen dat ze niet de voorschriften van Allaah in acht kunnen nemen. Dan is het geen zonde voor beide wanneer zij zich ermee vrijkoopt. Dat zijn de voorschriften van Allaah, overtreedt die daarom niet.” (Quran 2:229).

Ook kwam er een vrouw naar de Profeet Mohammed, voor de ontbinding van haar huwelijk. Zij vertelde de Profeet, dat zij geen klachten had over het karakter en de manieren van haar man. Haar enige probleem was, dat zij hem werkelijk niet leuk vond en daarom niet in staat was om nog langer met hem te leven. De Profeet vroeg haar (in vertaling): “Zou jij hem zijn tuin teruggeven (de bruidschat die hij haar gegeven had)?” Zij antwoordde; “Ja.” De Profeet beval de man vervolgens zijn tuin terug te nemen en de ontbinding van het huwelijk te accepteren. (Bukhari).

Het zou kunnen, dat de Moslimvrouw in sommige gevallen haar huwelijk graag zou willen behouden, maar dat zij zich verplicht voelt om een scheiding te eisen, vanwege bijvoorbeeld één van de volgende dringende redenen: wreedheid van de man, ervan doorgegaan zonder reden, een man die zijn wettige verplichtingen niet nakomt, etc. In dit soort gevallen ontbindt het Islamitisch gerechtshof het huwelijk. 37

In het kort, de Islaam geeft de Moslimvrouw enkele ongeëvenaarde rechten: ze kan het huwelijk beëindigen doormiddel van Khula’ en ze kan verzoeken om een scheiding. Een Moslimvrouw kan nooit worden vastgeketend door een eigenzinnige partner. Het waren deze rechten, die Joodse vrouwen, die leefden in de vroege Islamitische gemeenschappen van de 7e eeuw C.E, hadden verleid om te pogen scheidingsbrieven (om te scheiden van hun Joodse mannen) te verkrijgen bij Islamitisch gerechtshoven. De Rabbijnen verklaarden deze brieven ongeldig en nietig. Om deze praktijk te beëindigen, gaven de Rabbijnen nieuwe rechten en privileges aan Joodse vrouwen, in een poging om de aantrekkingskracht van het Islamitisch gerechtshof te verzwakken. Aan de Joodse vrouwen die in Christelijke landen leefden, werden dergelijke rechten niet geboden, aangezien de Romeinse scheidingswet, die daar werd gepraktiseerd, niet aantrekkelijker was dan de Joodse wetgeving.38

Laten we ons nu focussen op, hoe de Islaam het scheiden ontmoedigd (maar wel toestaat). De Profeet zei tegen de gelovigen (in vertaling): “Van alle toegestane handelingen, is scheiden het meest gehate bij Allaah.” (Abu Dawood).

Een moslimman zou niet van zijn vrouw moeten scheiden, enkel omdat hij haar niet leuk vindt. De Quran beveelt Moslimmannen, goed te zijn voor hun vrouwen, zelfs in tijden, dat hij wat minder enthousiast is of wanneer hij gevoelens van afkeer heeft:

“En behandelt hen volgens de voorschriften. En wanneer jullie een afkeer van hen hebben, dan kan het zijn dat jullie een afkeer hebben van iets, terwijl Allaah daarin veel goeds gelegd heeft.” (Quran 4:19).

De Profeet Muhammad gaf gelijkwaardige instructies:

“Een gelovige man dient een gelovige vrouw niet te haten. Wanneer hij zich stoort aan een van haar (karakter)eigenschappen, dan zal hij tevreden zijn met een andere.” (Muslim).

De Profeet heeft ook benadrukt, dat de beste Moslims degenen zijn, die het beste zijn voor hun vrouwen:

“De gelovigen die het meest perfecte geloof tonen, zijn degenen die het beste karakter hebben, en de besten onder jullie, zijn degenen die het beste zijn voor hun vrouwen.”

(Tirmidthi).
Echter, is de Islaam een praktisch geloof, en erkent het, dat er omstandigheden zijn waarin een huwelijk op instorten komt te staan. In dergelijke gevallen is enkel een advies van vriendelijkheid of het zichzelf inhouden geen haalbare oplossing. Wat kan er worden gedaan om een huwelijk in deze gevallen te redden? De Quran geeft een aantal praktische adviezen aan de echtgenoot of echtgenote, van wie de partner (vrouw of man) de overtreder is. De Quran geeft vier soorten adviezen aan de man, van wie het slechte gedrag van zijn vrouw het huwelijk bedreigd, zoals beschreven in de volgende verzen:

“En wat betreft hen (echtgenotes) waarvan jullie ongehoorzaamheid vrezen: (1) vermaant hen, (als dat niet helpt) (2) negeert hen (in bed) en (als dat niet helpt) (3) slaat hen (licht). Indien zij jullie dan gehoorzamen; zoek dan geen voorwendsel (om hen lastig te vallen). Voorwaar Allaah is Verheven, Groots. (4) En als jullie een breuk tussen hen beiden vrezen: stuurt dan een bemiddelaar van zijn familie en een bemiddelaar van haar familie, indien zij een verzoening willen, zal Allaah tussen hen beiden een verzoening bewerkstelligen.” (Quran 4:34-35).

De eerste drie adviezen dienen als eerste te worden uitgevoerd. Als dit niet werkt, dan dient de hulp van de familie te worden gezocht. Het dient ook vermeldt te worden, in het kader van de bovenstaande verzen, dat het (licht) slaan van de vrouw een tijdelijke oplossing is, wat als derde oplossing kan worden ingezet, in gevallen van extreme noodzaak, in de hoop dat daarmee het slechte gedrag van de vrouw zal worden opgelost. Als dat het geval is, dan mag de man onder geen enkele omstandigheid doorgaan met het hinderen van zijn vrouw, zoals wordt benadrukt in de vers. Als dat niet het geval is, dan mag de man dit middel alsnog niet langer meer gebruiken en dient de laatste weg onderzocht te worden, namelijk: een door de familie geassisteerde verzoening. Profeet Muhammad heeft de Moslim echtgenoten geïnstrueerd, dat zij geen toevlucht moeten zoeken tot deze maatregelen, behalve in extreme gevallen, zoals bij het begaan van openlijke obsceniteit door de vrouw. Zelfs in deze gevallen dient de straf licht te zijn, en als de vrouw ophoudt, dan mag de echtgenoot haar niet ergeren (in vertaling):

“In het geval, dat zij zich schuldig maken aan openlijke obsceniteit, mag je hen alleen laten in hun bedden en een lichte straf geven. Als zij jou gehoorzamen, zoek dan tegen hen geen middelen om te ergeren.” (Tirmidthi).

Verder, heeft de Profeet van de Islaam een straf, wat niet te verantwoorden is, veroordeeld. Sommige Moslimvrouwen klaagden bij hem, dat hun echtgenoten hen hadden geslagen. Nadat de Profeet dat had gehoord, verklaarde hij:

“Degene die zo doen (hun vrouwen slaan), zijn niet de besten onder jullie.” (Abu Dawood).

Het dient ook onthouden te worden, dat de Profeet hierover ook zei:

“De beste onder jullie is degene die de beste is naar zijn familie toe, en ik ben de beste onder jullie naar mijn familie toe” (Tirmidthi).

De Profeet adviseerde een Moslimvrouw, genaamd Fatimah bint Qais, om een man niet te trouwen, die bekend stond om het slaan van vrouwen:

“Ik ging naar de Profeet en ik zei: “Abul Jahm en Mu’awiah hebben mij een huwelijksaanzoek gedaan.” De Profeet zei (bij wijze van advies): “Wat Mu’awiah betreft, is hij erg arm, en Abul Jahm is het gewend om vrouwen te slaan.”

(Muslim).
Het dient te worden vermeldt, dat de Talmud het slaan van een vrouw goedkeurt als straf, om discipline bij te brengen.39 De echtgenoot is niet beperkt tot de extreme gevallen, zoals openlijke obsceniteit. Hij mag zijn vrouw zelfs slaan als zij enkel weigert om haar huishoudelijke taken te verrichten. Verder is hij niet beperkt tot het geven van een lichte straf.

Het is hem toegestaan om de koppigheid van zijn vrouw te doorbreken door gebruik te maken van een zweep of door haar te verhongeren.40

Voor de vrouw van wie haar echtgenoot zijn slechte gedrag er de oorzaak van is, dat het huwelijk bijna op instorten staat, biedt de Quran de volgende het volgende advies:

“En indien een vrouw van haar echtgenoot slechtheid of afkeer vreest, dan is er geen zonde voor hen indien zij onderling tot een verzoening komen, en de verzoening is beter.” (Quran 4:128).

In dit geval wordt de vrouw geadviseerd, om naar verzoening te streven met haar echtgenoot (met of zonder hulp van familie). Het is opmerkelijk, dat de Quran de vrouw niet adviseert om haar toevlucht te zoeken tot de twee maatregelen: onthouding en slaan. De reden voor deze ongelijkheid zou kunnen zijn, om de vrouw te beschermen tegen een gewelddadige fysieke reactie van de man die zich al misdraagt. Zo een geweldadige fysieke reactie zal zowel de vrouw als het huwelijk meer kwaad dan goed doen.

Kort samengevat: de Islaam geeft de gehuwde moslims veel waardevolle adviezen om hun huwelijk te redden, wanneer er sprake is van moeilijkheden en spanning. Als een van de partners het huwelijk in gevaar brengt, dan wordt de andere partner door de Quran geadviseerd om naar alle mogelijke en efficiënte oplossingen te kijken, om deze heilige band te redden. Als alle middelen falen, dan staat de Islaam het toe, dat de partners vreedzaam en vriendelijk scheiden.