Discussie: Columns van Yasmine Zerktouni

Marokko: Flirtland

door: Yasmine Zerktouni Mar 07 2005

‘Sss,sss, la gazelle.’ Nee, we zijn niet in de dierentuin noch in een wildpark, maar in de stadsjungle die Casablanca heet. Het is zaterdagmiddag en met een paar vriendinnen heb ik besloten gezellig te gaan winkelen in een van de populairste winkelcentra van de stad, een ijsje bij McDonalds te eten en nog een bioscoopje te pikken.

Van relaxt shoppen is hier echter geen sprake. We worden constant lastig gevallen door bedelaars die om een paar cent smeken. Op de stoep struikel je zowat over de kreupelen heen. Jonge straatventers klampen ons en proberen ons hun imitatiehorloges aan te smeren. Baldadige rotjochies lopen expres tegen ons aan, was het een mislukte poging onze tasjes af te pakken? En dan zijn er nog de hangjongens die van het straatflirten hun beroep hebben gemaakt.

We lopen stevig door met de blik op oneindig, en doof voor hun gesis waarmee ze onze aandacht proberen te trekken. Thuis hebben ze geen ruimte in de veel te krappe huizen of voelen ze zich teveel op hun vingers gekeken. Dus gaan ze maar de straat op, in groepjes of alleen. Geen school, geen werk, geen hobby’s, geen sportclubs, geen buurthuis, geen geld voor het café. Dan is het enige tijdverdrijf dat ze nog kunnen verzinnen om de verveling te verdrijven, op straat rondhangen en meisjes achterna jagen.

Wij proberen hen zoveel mogelijk te negeren maar het kinderlijk volgen en gesis zijn een strategie die niet altijd zonder succes is. Het spel zou immers gauw over zijn als er nooit positieve reacties op zouden komen.. Er zijn genoeg meisjes die zich stiekem gevleid voelen onder deze aandacht. Ze giechelen wat onder elkaar, kijken graag achterom en laten hun ogen bijna uit hun oogkassen bollen om te zien wie die Don Juan is die deze clichécomplimenten maakt. In een arm land met veel sociale controle speelt de straat een belangrijke rol als ontmoetingplek voor jongeren uit volkse milieus.

Dit haantjesgedrag, kinderlijk maar onschuldig, van de hangjongens is nog te begrijpen, bedenkelijker wordt het als ook anderen volwassen mannen besmet blijken met het virus. Loop je langs een terras, dan voel je al die blikken die je contouren beoordelen, in je rug prikken. Zelfs politiemensen in uniform overtreden hun eigen regels. Zij moeten permanent de megabioscoop of het Amerikaanse consulaat bewaken en worden geacht superalert te zijn, maar niet op voorbijkomende vrouwelijke schoonheden!

Het ergste van allen zijn oudere automobilisten die op elk willekeurig moment van de dag zo gauw ze een schoolmeisje op de stoep signaleren, vaart minderen. Ze komen stapvoets naast je rijden, draaien het raampje open en bieden je schaamteloos een ‘lift’ aan. Sommigen, in de leeftijd van je vader of opa, houden de wacht bij middelbare meisjesscholen in de hoop iemand op te pikken. De hele stad wordt daarmee in feite één ‘tippelzone’!

De ‘dragueurs’ hebben het trouwens niet alleen oog voor jonge meisjes. Ook getrouwde, zelfs zwangere vrouwen valt de eer te beurt. Ja, zelfs gemenopauseerde westerse vrouwen! Maar dat heeft meer met papieren te maken…. Zo ken ik een 50+ Française die bijzonder gechoqueerd was over het haantjesgedrag van een veel jongere dragueur. De ‘complimenten’ die zij naar haar hoofd gefluisterd kreeg, beantwoordde ze met: ‘Schaam je je niet, weet je wel dat ik je grootmoeder had kunnen zijn!’ Waarop de jongen antwoordde: ‘Dans les vieilles marmites on prépare la meilleure soupe!’ (In ouwe pannen maak je de lekkerste soep!)

Ik vrees dat we eraan moeten wennen dat de ‘dragueurs’ ons nog jarenlang zullen lastig vallen!

Marokko: Sexy?

door: Yasmine Zerktouni Apr 11 2005

We zijn op pad in het oude volkse centrum van de stad. Vroeger, toen de Fransen hier nog de baas waren, heette het hier ‘petit Paris’, maar van die glorie is weinig meer over. Het is geen pretje om hier te winkelen, door de drukte kom je niet vooruit, de uitlaatgassen zorgen dat je stikt en het eindeloze getoeter van auto’s maakt je doof. Het is om knettergek van te worden.

We passeren het enige warenhuis dat Casablanca telt. Ondanks de recente facelift om het stoffige en ouderwetse winkelcentrum een beetje op te frissen, maakt het nog steeds een suffe indruk, in niets te vergelijken met onze eigen Bijenkorf. Een gigantische Spiderman kruipt langs de façade omlaag: zeker een reclamestunt voor speelgoed. Dan, in één van de étalages van het warenhuis valt ons een levensgrote reclameposter van een bekend lingeriemerk op. Ik moet even slikken want wat ik nu zie is ronduit schokkend.

Is dit de nieuwste marketingstrategie met als doel zoveel mogelijk aandacht trekken? Of is dit een pesterijtje van de barbusbarbaren, de lange baarden in jurken? Niet het fotomodel in kwestie, noch het artikel dat zij promoot trekken de aandacht, maar een rode lap stof die over de foto gedrapeerd is. Dat die baardjurken hun eigen vrouwen dwingen of overhalen zich extreem te bedekken, is nog tot daar aan toe, maar een foto sluieren is waanzin. Het blijkt dat de directie na anonieme dreigtelefoontjes tot deze ‘schaamtelap’ heeft besloten. In een land dat zich moeizaam stapje voor stapje probeert te emanciperen en te moderniseren zijn dit soort Talibaanpraktijken alarmerend.

Ongerust gaan we het warenhuis in om binnen een kijkje te nemen. Gelukkig, de invloed van de baardmannen reikt niet verder dan de buitenkant want op de afdeling lingerie is alles normaal: halfblote modellen in lingerie lachen ons nog steeds ondeugend toe. Ik hoop dat het gesluierde reclameaffiche niet meer dan een incidentele faux-pas is.

Ondanks de enorme opkomst van het islamisme, is er de laatste jaren juist een opmerkelijke ontwikkeling naar meer openheid aan de gang. Je ziet het in tijdschriften die artikelen durven te publiceren over taboeonderwerpen als seksualiteit, prostitutie, homo’s, (on)zin van maagdelijkheid, overspel. Ook de reclamefoto’s in de magazines zijn gewaagder met diepere décolletés en transparante blouses. Langs de nieuwe luxe winkelboulevards merk je de moderniteit vooral aan de razendsnelle opkomst van internationale modemerken, restaurants, trendy cafés en ijssalons waar - in tegenstelling tot de traditionele cafés met een exclusief masculiene cliëntèle – veel jonge vrouwen op het terras zitten.

Twee trends die op het eerste gezicht tegenstrijdig lijken zijn mij in het bijzonder opgevallen. Ten eerste: het verrassend aantal luxe lingeriezaken waar de zelfverzekerde Marokkaanse vrouw als aanvulling op de vele uurtjes die ze bij de kapper en de manicure doorbrengt ook nog eens supervrouwelijke dure lingerie kan kopen. Ten tweede: naast deze lingerieshops vind je recente hoofddoekspeciaalzaken met het allernieuwste op het gebied van hoofddoekmode. De moslimvrouw heeft hier de keuze uit honderden verschillende maten, kleuren en dessins zodat ze bij al haar outfits het bijpassende hoofddoekje kan vinden.

Sexy ondergoed en vrome sluiers. Het lijkt een raar contrast maar sommige vrouwen combineren creatief. De meest bizarre combinatie kwam ik tegen in een hammam (badhuis): vrouwen van alle leeftijden lopen ongegeneerd rond in minuscule slipjes die niets verbergen. Zichtbaar op hun gemak schrobben ze zich schoon terwijl ze ons nieuwsgierig in de gaten houden en lachen om onze preutsheid. Eigenlijk heb ik een gloedhekel aan die benauwende vochtige ruimte met al die blote lijven. Na de uitgebreide wasbeurt besluiten we buiten op het terras ons ook inwendig te verfrissen. Aan het tafeltje naast ons gaat een ‘ninja’ zitten, van top tot teen gehuld in een zwarte chador. Haar gezicht is nog wel gedeeltelijk zichtbaar.

Ninja knikt ons vriendelijk toe met een blik van herkenning. Moet ik deze vrouw kennen? Snel screen ik mijn kennissenkring af, maar ik ken werkelijk niemand die zo’n zwarte tent draagt. Dan, ineens, schiet het me te binnen! Deze zwaar ingepakte vrouw zat een half uur geleden nog in tanga naast me zichzelf schoon te boenen! Ik vraag me af of ze nog meer verrassends onder haar sluier verbergt… Het is typisch Marokko: alles mag zolang je het aan de buitenkant maar niet ziet!

Marokko: Assepoesters

door: Yasmine Zerktouni May 17 2005

Ik ben op bezoek bij een van mijn tantes. ‘Wil je thee drinken?’, vraagt ze vriendelijk. Nou nee, doe vooral geen moeite, denk ik bij mezelf, maar ze heeft al geroepen. Prompt komt Khadija binnen, alsof ze achter de deur heeft staan wachten. ‘Thee maken, en snel!’, beveelt mijn tante op harde toon. Zwijgend en met neergeslagen ogen verdwijnt Khadija naar de keuken. Ik kijk haar na met gemengde gevoelens; dit meisje, bijna even oud als ik, heeft nog nooit één dag als een normaal meisje kunnen leven. Ze heeft nooit kunnen lol trappen, naar school gaan of leuke dingen doen.

Khadija is net zoals duizenden andere jonge Marokkaanse meisjes de moderne versie van Assepoester. Toen ze een jaar of zeven, acht oud was hebben haar ouders, arme plattelandsboeren, haar ‘verhuurd’ aan mijn tante voor 300 dirhams (27 euro) per maand. Sindsdien werkt ze full-time als dienstmeisje, d.w.z. 7 dagen in de week, 24 uur per dag, in mijn tantes huishouding.

Mijn tante heeft zelf ook een dochter die precies even oud is als Khadija. Dat is ook meteen de enige overeenkomst tussen beide meisjes, want verder verschilt hun leven als dag en nacht. Terwijl mijn nichtje Zeinab naar een privé-school gaat en Frans en Arabisch leert, blijft Khadija analfabete. Toen mijn tante haar op 8-jarige leeftijd op een publieke school wilde inschrijven, was ze al te oud voor de eerste klas! De een mag commanderen en schelden, de ander moet gehoorzamen en incasseren. Zeinab krijgt zakgeld, Khadija krijgt niet eens loon naar werken. Ze mag de afgedankte kleren en schoenen afdragen en wordt door iedereen op een grote bek getrakteerd.

Het wordt raar gevonden om Khadija gewoon als een leeftijdgenote te behandelen die ook wel eens lol wil hebben. Ik legde haar eens een Chinese legpuzzel voor in de veronderstelling dat ook een slimme analfabeet die wel kan oplossen. Ongeloof en onbegrip bij mijn tante want Khadija is immers maar een ‘petite bonne’ en dus per definitie dom. Een barbecue rond het zwembad bij familie leek mij een leuke kans voor Khadija om zich eens een keer te amuseren. Helaas, van de aanwezige kinderen wilde niemand naast haar aan tafel zitten alsof ze een besmettelijke ziekte had. En zwemmen kon ze ook al niet want het was haar allereerste plons in een zwembad!

Zoals Khadija zijn er duizenden jonge meisjes die naar de stad gestuurd worden om in de huishouding te werken. Het zijn niet zozeer de rijke families -die kunnen zich ‘echte’ nurses en cuisinières permitteren- maar juist bescheiden middenklassefamilies die deze goedkope dienstmeisjes nemen. De hele dag moeten ze koken, wassen, poetsen, dweilen, strijken, op de kleine kinderen passen, boodschappen doen. Ze eten apart, vaak wat overblijft op de schalen, en slapen meestal in de bijkeuken of in het souterrain. De meisjes hebben nergens recht op, ze zijn volledig overgeleverd aan het humeur van hun werkgeefster, die hun van het ene moment op het andere kan wegjagen. In de krant lees je regelmatig over ‘petites bonnes’ die zwaar mishandeld zijn of slachtoffer zijn van seksuele intimidaties of verkrachting door de heer of zoon des huizes.

Officieel geldt er een leerplicht en arbeidsverbod voor kinderen tot 15 jaar. De overheid en liefdadigheidsorganisaties proberen de scholing van plattelandsmeisjes te stimuleren door bijvoorbeeld elk jaar gratis schooltassen gevuld met boeken en schriften uit te delen. Maar sommige ouders laten zich niet op andere gedachten brengen door een mooie schooltas of nieuwe wetten: voor hen zijn inkomsten belangrijker dan scholing van hun dochters en dat terwijl de jongens in de regel wèl naar de dorpsschool gestuurd worden. De meisjes zijn dus eigenlijk slachtoffer van dubbele uitbuiting, door hun werkgeefster èn door hun eigen ouders! Maar deze praktijk wordt in de ogen van velen gerechtvaardigd door de armoede op het platteland: de meisjes ontsnappen op deze manier tenminste aan de ellende thuis, hebben genoeg te eten in de stad, betere hygiënische leefomstandigheden en leren omgaan met moderne elektrische apparaten. De uitbuiting en de inhumane behandeling worden dan maar op de koop toe genomen.

De toekomstperspectieven van meisjes zoals Khadija zijn ook al niet rooskleurig. In het beste geval zal over niet al te lange tijd haar vader ineens opdraven met een huwelijkskandidaat, waarna de vicieuze cirkel van armoede opnieuw kan beginnen. In het ergste geval laten deze meiden zich versieren door iemand uit de buurt en eindigen ze als ongehuwde moeder met een baby op de rug op straat om te bedelen of zich te prostitueren . Nee, het leven van deze Assepoesters is bepaald geen sprookje. Intussen zit er voor Khadija voorlopig niet veel anders op dan wachten op haar prins, een prins op een muilezel.

Marokko: Professioneel bedelen

door: Yasmine Zerktouni Jun 20 2005

Bij het stoplicht staan een paar bedelaars te wachten. Een van hen buigt zich naar het halfopen raampje van onze auto en maakt een gebaar dat op honger duidt. ‘Honger? Hier, pak aan!’ Uit medelijden reik ik hem een zak met verse chocoladebroodjes aan, die hij zonder veel enthousiasme aanneemt. Hij lijkt zelfs teleurgesteld, er kan nog geen ‘merci’ van af. Wijzend op de broodjes vraagt hij nu om een paar dirhams voor koffie, want broodjes alleen zijn te droog. De klootzak! Nu is het duidelijk dat deze jongen geen hongerlijder is maar een sniffer die alleen maar geld wil voor lijm. In plaats van genereus voel ik mij ineens ronduit belachelijk. Qui est bon est con!

Het gevoel beetgenomen te worden overkomt me regelmatig als ik aalmoezen geef. Volgens officiële schattingen zijn er zeker een half miljoen bedelaars in Marokko op een totale bevolking van ruim dertig miljoen. Maar ook hier is het moeilijk het kaf van het koren te onderscheiden: de échte behoeftigen en de pseudo-bedelaars die er hun beroep van hebben gemaakt. Iedereen kent wel verhalen van mensen die zich als bedelaar voordoen en thuis een schat hebben verstopt of eigenaar van verschillende huizen zijn. Je zou ze kunnen vergelijken met bijstandsfraudeurs in Nederland. Bedelen wordt dan een hobby of een ziekte als kleptomanie. De echte professionals verdienen er een (naar Marokkaanse maatstaven) bovenmodaal inkomen mee!

Beroepsbedelaars opereren op verschillende manieren. Ze zijn heel creatief in het bedenken van meelijwekkende trucs. Vaak doen ze net alsof ze een ernstige handicap of ziekte hebben. Ze laten zich in een rolstoel vooruitduwen of als blinde begeleiden door een medeplichtig familielid. Sommigen lopen met een heel medisch dossier of stapels gekopieerde doktersrecepten rond. Een man ging zelfs zover om een plastic zakje, gevuld met urine, via een slangetje net zichtbaar aan zijn djellaba te bevestigen, om een ernstige nierkwaal te suggereren. Rendement verzekerd! Geen goedgelovige moslim die dan nog de verplichte aalmoes durft te weigeren!

Wat ook goed werkt op de emoties van potentiële gevers zijn zielige baby’s en peuters in een draagdoek op de rug. De meerderheid van de bedelaars is dan ook vrouw vergezeld van jonge kinderen. En wie zelf geen baby of kleuter heeft, kan er altijd nog eentje huren via de semi-professionele netwerken die de bedelaarsmaffia heeft opgezet. De biologische moeder ontvangt voor deze vorm van dienstverlening vijftig dirhams (4.50 Euro) per dag per kind. De winst wordt verdeeld tussen de bemiddelaar en de surrogaatmoeder. Een originele vorm van werkverschaffing! Bovendien krijgen de kinderen soms slaapmiddelen toegediend zodat ze er extra lamlendig bijhangen want dat levert nog meer op.

Bedelaars uit alle categorieën zoeken hun werkterrein zorgvuldig uit. Strategische plekken bij moskeeën, bakkers, supermarkten en stoplichten langs de grote boulevards in de chiquere wijken zijn het meest rendabel en worden in geval van valse concurrentie hardhandig verdedigd. Iedere bedelaar heeft zijn vaste plek en bewaakt ‘zijn’ stukje stoep. Soms hoor je vrouwen ruziën als de een te dicht op de plaats van de ander is gekropen. Ook de ingang van restaurants en caféterrassen zijn favoriet. Hoewel ik weet dat veel bedelaars niet echt behoeftig zijn, blijf ik het ongemakkelijk vinden hen te negeren terwijl ik zelf een heerlijk ijsje zit op te lepelen. Tijdens de rustige middaguren gaan ze de wijk in om huis-aan-huis aan te bellen voor een bord couscous of een brood maar liever hebben ze cash. Met toespelingen op Allah of zielige verhalen spelen ze handig in op je schuldgevoelens. Vooral bijgelovige moslims zijn gevoelig voor dit soort religieuze chantage. Als je royaal geeft vragen ze Allah je voorspoed en gezondheid te schenken, als je weigert krijg je de lelijkste verwensingen naar je hoofd geslingerd.

De armoede misbruikt door de pseudo-armoede: de echte slachtoffers van deze praktijk zijn zoals altijd de werkelijk armen. Misschien geldt ook hier dat wie het hardst roept, beter kan worden overgeslagen. En chocoladebroodjes, die eet ik in het vervolg liever zelf op.

Marokko: Schooldealers

door: Yasmine Zerktouni Aug 05 2005

Wanneer ik tijdens de middagpauze op een doordeweekse schooldag met een paar vriendinnen zit te lunchen bij McDonald's komt er plotseling een zelfverzekerde gozer binnen gekleed in jeansbroek en leren jack, met reflecterende zonnebril en gel in de haren, het stereotype van de gladde jongen die zichzelf een V.I.P.-status aanmeet. Alle oudere leerlingen groeten hem hartelijk. Hij loopt langs de tafeltjes en maakt hier en daar een babbeltje. Nieuwsgierig vraag ik aan een van mijn vriendinnen wie die populaire bink is. 'Oh dat is de dealer.'

Het drugsgebruik onder de jongeren neemt de laatste jaren flink toe. Harddrugs worden nog maar op kleine schaal gebruikt. Je zal dan ook niet gauw een heroïnejunk tegenkomen in het straatbeeld van Casa. Vanwege de belachelijk hoge prijs is cocaïne een luxe drug die alleen sporadisch wordt gebruikt, voornamelijk door verwende jongeren uit rijke families om de verveling van hun luizenleventje te doorbreken. Daarentegen wordt hash door jongeren van alle lagen van de bevolking gebruikt; van de jongens in volkse buitenwijken die om aan hun misère te ontsnappen de keuze hebben tussen 'shit', salafisme of suïcide, tot aan gewone lyceumleerlingen.

Ook al vind je hier geen coffeeshops, toch is het spul makkelijk verkrijgbaar. Zo zijn er de snoepverkopers die bij de ingang van lycea en colleges staan. Op hun handkar liggen, verstopt tussen gummies en lollies, sigaretten en jointjes die ze per stuk verkopen. Als de politie in de buurt is verdwijnen ze meteen uit het zicht, totdat de kust weer veilig is. Natuurlijk zijn er ook echte dealers die in de buurt van de school rondhangen. Sommigen hebben zelfs in hun vrijgezellenappartementjes in de lugubere zijstraatjes hun ontmoetingspunt ingericht. De klanten weten precies waar ze moeten aanbellen.

Ook binnen de schoolpoorten van sommigen lycea zijn er handige sluwe jongens die zelf een drugshandeltje runnen. Zij worden toepasselijk de 'beznass' genoemd, afgeleid van 'business'! Zij verkopen hash in verschillende soorten en kwaliteiten aan leerlingen, afhankelijk van de ervaring die ze hebben met drugs en hun budget. Het goedkoopste en meest verkochte jointje is al te koop voor nog geen euro. De hoofdpijn krijg je er gratis bij.

Toch zijn de jointjes te duur voor straatkinderen die hun eigen drugs hebben gevonden om de nachtmerries van hun dagelijkse leven te vergeten. Uitgeput en duf hangen ze tegen lantarenpalen of lopen ze langs de auto's bij de stoplichten om te bedelen of dozen papieren zakdoekjes en kauwgoms te verkopen. Zij slikken pillen die zonder recept op de zwarte markt te koop zijn. Ook inhaleren ze goedkope producten die overal verkrijgbaar zijn en een hallucinerend effect hebben zoals lijm, of ze drukken in verfoplosmiddelen, aceton of alcohol doordrenkte doekjes tegen hun neus. Of ze roken als alternatief voor gewone jointjes…..geroosterde kakkerlakken! Het idee alleen al doet mij hallucineren! Anderen eten stukken brood die ze zwartgebrand hebben aan de uitlaatpijpen van auto's. Ik voel mijn maag al draaien bij de gedachte. Deze kinderen, waarvan sommigen pas een jaar of acht zijn, hebben niet alleen ernstige verslavingsverschijnselen maar ook grote gezondheidsproblemen als gevolg van alle rommel die ze roken, slikken of snuiven.

Van kakkerlak, lijm tot cocaïne, drugsverslaving is een breed verschijnsel in bizarre vormen. Arm of rijk, iedereen heeft zo zijn eigen drugs om zijn dagelijkse werkelijkheid een beetje op te vrolijken.